Liberal Eğitim Programı (2) - Yazar: Pınar Keleşoğlu

Bu hafta incelediğimiz Peters’ın makalesi ve sınıfta yaptığımız tartışmalar liberal eğitimi biraz daha ekonomi ve siyasetten ayrı düşünmemi sağladığını söyleyebilirim. Ana fikir: Liberal eğitimin temelindeki anlayış aklın sınırsız ve kısıtlama olmadan gelişmesidir, yapılan herhangi bir kısıtlama zihnin gelişimi üzerinde engel teşkil etmektedir. Makalede tartışılan liberal eğitime ilişkin yorumlar ve her yorumun kendi içinde yazar tarafından dile getirilen çelişkileri içermesi aslında makaleyi daha sorgulayıcı okumamı sağladı. Ayrıca bu çelişkilere sınıfta yaptığımız tartışmalar sırasında da değindik ki bence en net olan açıklama liberal eğitim görüşünün kendi içinde bir çelişkisi olmadığı ve aslında bizim bu çelişkileri yarattığımızdır. Sanırım bunun nedeni liberal eğitim anlayışını günümüz eğitim yapısına uyarlamaya çalışmamız. Örneğin liberal eğitimin ilk yorum olan eski Yunan’daki anlayış günümüzde de devam ettirilebilir mi? Eski Yunan’da bilgiyi mesleki ya da faydacı amaçlarla elde etmeye çalışmak bilgiyi araç olarak görmekti; amaç kendi iyiliği için (bilgi, bilgi içindir) bilgiyi elde etmek yani bilgiye ulaşmaktı. Pratik ve faydacı bilgi insan ruhunu zedelediği, bu bilgilerin teorik bilginin o saf ve engelsiz özelliklerinden yoksun olduğu ve bu yüzden de çok değerli olmadığı ileri sürülmüştü.

Platon’a göre insan rasyonel bir öze sahiptir, insanın en değerli varlığı aklıdır, bu aklı en üst düzeyde kullanmak için de onun ilkelerini bilmek gerekir, bu da ancak çok yönlü eğitimle mümkün olabilir. Bilginin kendi uğruna arayışının sürdürülmesi düşüncesi mesleki eğitimin karşında bir görüşü doğurmuştur. Bu yüzden tıp-mühendislik-eğitim (uygulama) gibi fakülteler güzel sanatlar fakülteleri kadar saygı görmezler. Eski Yunan’da liberal eğitimle teorik ve felsefi düşünmeyi sağlayacak entelektüelleri-yöneticileri yetiştirmek amaçlanmıştır. Entelektüel olmak için eğitilen kişiler seçilmiş kişilerdir ancak bu noktada aklıma bir soru takılıyor. Buradaki bilgi de araca dönüşmüyor mu? Yani liberal eğitimle (Eski Yunan’ı düşündüğümüzde) yönetici yetiştirilmiyor mu? Bilgi yalnızca kendi için üretilmiyor aslında yaşamda da bir karşılığı var demek oluyor.

Makalede bilginin amaç olabileceğini şu örnekle açıklık getiriyordu. Örneğin, öğrenme bilinçli bir şekilde onu elde etmek için bir araç olarak görülmediği durumlarda gerçekleşir, çocuklar büyüklerini taklit ederken, fikirlerini-tutumlarını alırken bilinçli bir şekilde ödül beklemezler. Aslında bu örnekteki durum “Cahil Hoca” kitabında söylenenlerle çok benzer özellikler taşıyor. Örneğin “Açıklamasız bugüne kadar bir sürü şey öğrendin bunu yine yapabilirsin. Bir kere olmuş olan her zaman için mümkündür. Okuma-yazmayı öğrenmek gibi” Ancak ben yine de kuramların gelişmesi, teorilerin üretilmesi için “Bilgi, bilgi içindir” anlayışına da ihtiyaç olduğunu düşünüyorum. Bunu sağlayabilecek kişiler de yine entelektüel olarak yetişmiş, maddi bir kaygısı olmayan (bu durumda zengin oluyorlar), toplum yararını düşünmek gibi bir derdi olmayan kişiler olabilir.

Elbette tüm bu yorumlar Eski Yunan dönemini düşündüğümüzde kendi içinde çelişki içermese de günümüzdeki eğitim sistemini liberal eğitim anlayışıyla ele alınca yaptığımız bu uyarlama birçok çelişkiyi içinde barındırıyor. Bilginin gerçeklerine ulaşmayı sadece azınlık bir grup tarafından erişilebilir kılmak yerine evrenselliği sağlayarak bunu yapma fikri 2. yorumu bu kez ele almamızı gerektiriyor. “Genel eğitim içinde liberal eğitimin yerini.”

Peki amacımız aslında liberal eğitimle aklımızı özgürleştirmekse günümüzdeki sistemle bu mümkün olabilir mi? Liberal eğitimi gerçek anlamıyla tüm halka kazandırmayı acaba hükümetler gerçekten istiyor mu ya da hükümetlerin eğitim için temel hedefi bu mu? Öğretmen ve öğrencinin tabi olduğu bu kurumlar ne kadar özgür olabilir? Kurumların içinde öğretilenler aslında veli-öğretmen-yöneticilerin inanç ve ideolojilerinin yansıması değil midir? İnsanlar kendi inanç ve düşüncelerinde de özgür olabilir mi? Bu durumda özgürlük ve özerklikten bahsedebilir miyiz ya da tüm bunları nasıl sistemden ayırabiliriz? İşte liberal eğitim anlayışını uyarlamaya çalıştığımızda bu sorulara ve daha onlarcasına (bunlar şuan bir kısmı makalede olan bir kısmı da hızlıca düşünüce aklıma gelenler) da yanıt vermek gerekiyor.

Genel eğitimde liberal eğitim yerini sorguladığımızda farklı alanlardan gelen bilgilerin varlığı, en çok bilgi birikiminin hangi alanda olduğu ve bu bilgilerin tüm insanlara entegrasyonun nasıl sağlanacağı sorunlarını karşımıza çıkmaktadır. Liberal eğitimde bilgi özünü yitirmemeli diyoruz ancak entelektüel birey yaratmak için birçok alandan gelen bilgiye ihtiyacımız var. Bir insan yalnızca bir fizikçi olması değil aynı zamanda estetikten anlayan tarihe duyarlı felsefe yapabilen birisi olması gerekmez mi? Bir bilim insanı yaptığı çalışmanın etik yönünden habersiz olamaz ya da bir mimar yarattığı eseri estetik ya da matematik olmadan tasarlayamaz dolayısıyla bilgiler arasında bir entegrasyon (disiplinler arası) mevcut olmalıdır.

Platonun özgür ve özerk insanını yaratmak genel eğitimde mümkün olamaz mı? Onun özgür insanı eleştirel bakabilen, neyi isteyip reddettiğini bilen, gerçekçi seçimler yapan, hayal gücünün her türlü bilgiyi öngörmesini sağlayan kişilerdir. Bugün Milli Eğitimin Amaçları’nı incelediğimizde aslında her bir madde de bunu görebiliyoruz ancak sistem içinde bu kadar yükle hakkıyla uygulayamıyoruz. Ayrıca bu amaçlar aslında herhangi bir hükümet kararıyla, hükümetin egemen ideolojileriyle farklı şekilde anlaşılabilecek maddeler de değil. Okullarda liberal eğitimi sağlamak, entelektüel bireyler yetiştirmek, uygulamaya faydalı bilgiler üretmek dolayısıyla eklektik bir bakış açısına sahip olmamızı gerektiriyor. Peki bunu nasıl sağlayabiliriz?

Burada Spencer’ın hangi bilgi en değerlidir? sorusuna yanıt arayarak başlayabiliriz. İnsan aklını geliştiren, çeşitli alanlardan gelen bilgileri kullanarak sentez yaptıran ve böylece kendi bilgimizi oluşturmamızı sağlayan bilgi en değerli bilgidir ve eğitim sistemi ancak sınıfsal eğitim yapmadan bunu sağlayabilir. Programda yalnızca o dönem için önemli ve değerli olan bilgiler yerine uz görümüzü geniş tutmamızı sağlayan bilgileri kazandırmak liberal eğitimi bir ucundan yakalamamızı sağlayacaktır.